Эдгам Тенишев

Әдһә́м Рәхи́м улы Те́нишев (24.04.1921-11.07. 2004) - Россия Фәннәр академиясенең Тел белеме институтын Урал-Алтай телләре бүлеге мөдире, филология фәннәре докторы(1969), Россия Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы(1984), Россия Табигать фәннәре академиясе академигы, Халыкара информация академиясе академигы(1992), Төркия Җөмһүриятенең «Төрек Дил Курумы» җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы(1972), Финляндиянең фин-угыр җәмгыятенең мөхбир-әгъзасы(1982), «Ауразия атласы» редакциясе әгъзасы, Россия тюркологлар комитеты рәисе, «Евразия халыклары эпосы» сериясенең баш мөхәррире, Башкортстан фәннәр академиясенең шәрәфле  академигы, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе. Галим 40 ел дәвамында алтаистик  эзләнүләр үзәге булган  Мәскәү шәһәрендә Россия фәннәр академиясенең Тел белеме институтында төрки һәм монгол телләре бүлеген җитәкләгән. Аның тормыш юлының иң бай  һәм нәтиҗәле чоры шушы фәнни академик оешмада эшләгән елларга туры килә, Әдһәм Рәхим улы гади  хезмәткәрдән  бүлек мөдире, дөньякүләм танылу алган   галим булып ирешә.

Тенишев Әдһәм 1921 елның 24 апрелендә Пенза шәһәрендә татар зыялылары гаиләсендә дөньяга килә,   XIV йөздән билгеле татар  морзалары  нәселеннән.  1941-1945 елларда  Ленинград университетының Шәрекъ телләре факультетында  укый, төрки телләр белгечлеге  ала.  Аның укытучылары – дөньяга мәшһүр галимнәр  Н. К. Дмитриев, А. Н.Кононов, С.Е.Малов  була Яшь белгеч 1954 елда Мәскәү шәһәрендә урнашкан  СССР Фәннәр академиясенең Тел белеме институтына эшкә билгеләнә. Бераздан (1956 ел) Кытай Фәннәр академиясе соравы буенча төрки тел белгечләре әзерләү өчен, өч елга Кытайга җибәрелә.    Фәндә салар төркиләре тарихын беренче өйрәнүче галим Әдһәм Тенишев була. 1969 елда салар теленнән туплаган материаллары нигезендә “Строй саларского языка” дип аталган докторлык диссертациясен уңышлы яклый. 

 Галим куйган  бурычларның киң һәм күпкырлы булуы, күтәрелгән мәсьәләләрнең фәнни тирәнлеге һәм яңалыгы Әдһәм Рәхим улы Тенишевка тюркология фәненең мәшһүр галиме данын китерә. Басылып чыккан хезмәтләре исемлеге  270 тән артык, шулардан утыздан артыгы монографик хезмәт  һәм сүзлекләр.

Тирән белемле  Әдһәм Рәхимовичның фәнни эшчәнлеге күп өлкәләрне колачлый: төрки һәм алтай телләренең чагыштырма-тарихи грамматикасы, тарихи грамматика, төрки телләрнең әдәби тел тарихы, фонетика,морфология, этимология, лексикология,  фольклор һәм борынгы төрки язма истәлекләр теле, хәзерге һәм тарихи диалектология, лингвокультурология. Әдһәм Рәхим улының чагыштырма-тарихи юнәлештәге дөньякүләм әһәмиятле хезмәтләре гомуми тел теориясе, бигрәк тә, телләр берлеге теориясенә зур өлеш кертә. Татар теле аның өчен һәрчак изге туган тел булды. Татар әдәби теле тарихын өйрәнгән хезмәтләрендә Идел буенда формалашкан татар әдәби телен өйрәнүнең методологик принциплары   билгеләнгән.

Галим җитәкләгән төрки һәм монгол телләре бүлегендә төрки телләрнең этимологик сүзлеген әзерләү һәм бастыра башлау, “Дөнья телләре” программалары кыссаларында “Төрки телләр” дигән энциклопедик томны әзерләү һәм бастырып чыгару (ул аның баш мөхәррире һәм күп кенә мәкаләләрнең авторы) һәм алты томнан торган “Төрки телләрнең тарихи-чагыштырма грамматикасы”н әзерләү һәм бастыра бару кебек  юнәлештә нәтиҗәле эш алып барыла, монгол теленең тулы сүзлеген төзү эшләренә игътибар бирелгән.

   Әдһәм Рәхим улы Тенишев халыкара ЮНЕСКО оешмасы карамагында булган Европа лингвистик атласының төрки телләр буенча җаваплы редакторы итеп билгенләгәч, төрки диалектологиясен өйрәнү перспективасына бәйле мәкаләләре дөнья күрә. 1987 елда Россия тюркология комитеты җитәкчесе итеп раслана, Россия тюркология фәне үсешенең юнәлешен билгеләү, милли республикаларда кадрлар әзерләү, фәннең мөһим өлкәләрен колачлаган фәнни хезмәтләр яздыру, аларны нәшер итү эшләре дә аның җаваплылыгына күчә. Тюрколог галим 1990 елда  Россия культура фондында “Евразия халыклары дастаны» редакторы итеп билгеләнгәч, аның редакторлыгында кыргыз, карачай-балкар, карел-фин, бурят һәм башка бик күп төрки халыкларның дастаннары нәшер ителә, дөньякүләм танылу ала.    

Әдһәм Рәхим улы төрки фәненең киләчәген кайгыртып яши, яшь галимнәрне үстерүгә, фәнни җитәкчелек итүгә  аеруча зур әһәмият бирә. Әдһәм Рәхим улы Тенишев  - 20 фән докторы һәм 30 фән кандидатының остазы. Аның аспирантлары һәм докторантлары арасында татар, башкорт, төрек, казакъ, үзбәк,төрекмән, якут, уйгур, бурят, калмык, каракалпак, карачай, балкар, әзәрбәйҗан, чуваш, кырым татарлары халкы вәкилләре бар.

Эдхя́м Рахи́мович Те́нишев  (24.04.1921-11.07.2004) – доктор филологических наук(1969), профессор (1971), заведующий отделом урало-ал­тайских языков института языкознания РАН, чл.-корр. АН СССР (1984), академик РАЕН (1992), действительный член Международной информационной академии, чл.-корр. Турецкого лингвистического общества (1972), Финно-угорского общества (1982), председатель Российского комитета тюркологов, заслуженный деятель науки Татарстана, почетный академик Академии наук Республики Башкортостан,видный российский ученый,  известный  тюрколог, который возглавлял в течение 40 лет базовый академический научный центр алтаических исследований – отдел урало-алтайских языков  Института языкознания Российской академии наук. Именно с этим научным подразделением, в котором он прошел путь от научногосотрудника до руководителя отдела, связана практически вся творческая биография Э.Р.Тенишева.

Э.Р.Тенишев родился 24 апреля 1921 г. в г. Пензе в семье татарских интеллигентов, его предки – представители старинного княжеского рода, истоки которого прослеживаются до XIVвека. В 1945-1949 годы студент Восточного факультета Ленинградского университета, где избирает специализацию по тюркологии.  Его ведущими учителями по кафедре тюркской филологии были известные российские тюрко­логии С.Е.Малов, Н.К.Дмитриев, А.Н.Кононов. Специалист-тюрколог с многосторонними интересами в 1954 году был приглашен в сектор тюркских языков Института языкознания АН СССР в Москву. Только неполные три года  он находился вне стен института, когда был командирован для научной работы в Китай в 1956-1959 годы, эта поездка дала ему возможность собрать ценный лингвистический материал. По возвращении в Москву подготовил к публикации собранные в КНР мате­риалы, докторскую диссертацию защитил по теме «Строй саларского языка» (1969).

Исследовательская деятельность ученого характеризуется широтой и разнообразием научных интересов, глубиной проникновения в сущность исследуемых явлений, высоким творческим потенциалом. Им опубликовано свыше 270 научных трудов, в том числе свыше 30 монографий и словарей.

Как тюрколог и алтаист Э.Р.Тенишев  известен не только в России, но и за рубежом. Основные направления его исследований: сравнительно-историческая грамматика тюркских и алтайских языков, историческая грамматика,история тюркских литературных языков,  фонетика, морфология, этимология, лексикология, язык фольклорных и древнетюркских письменных памятников, современная и историческая диалектология, лингвокультурология.Ряд его трудов вносит значительный вклад в общую теорию языка, в частности в теорию языковых союзов. Ученым быливыдвинуты методологические принципы исследования   историитатарского литературного языка.

Э.Р.Тенишев являлся руководителем и одним из авторов  томов в рамках крупных коллективных трудов Института: серии «Языки мира»,  «Языки народов СНГ», «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков».  Э.Р.Тенишев состоял в Главной редакции Лингистического атласа Европы – международного мероприятия при ЮНЕСКО, был руководителем фундаментальной серии «Эпос народов Евразии».

Неоценим вклад ученого в подготовку кадров  через аспирантуру и докторантуру. За годы научно-педагогической деятельности Эдхям Рахимович Тенишев подготовил  более 20 докторов и 30 кандидатов наук, его учеников можно встретить во многих вузах тюркоязычных республик России и ближнего зарубежья.

Основные научные труды Э.Р. Тенишева

Тенишев Э.Р. Грамматический очерк языка сочинения "Золотой блеск". Автореф.канд.дисс. Л., 1953,16с.

Тенишев Э.Р. Саларский язык. М., 1963, 55с.

Тенишев Э.Р. Древнетюркский словарь. Л., 1969. 677 с. (в соавт. с В.М.Наделяевым, Д.Н.Насиловым, А.М.Щербаком).

Тенишев Э.Р. О состоянии и перспективах развития тюркского языкознания // Советская тюркология, 1972, №2, с.125-126.

Тенишев Э.Р. О методах и источниках сравнительно-исторических исследований тюркских языков // Советская тюркология, 1973, №5, с.119-124.

Тенишев Э.Р. О наддиалектном характере языка тюркских рунических памятников //Turcologica . М.1976, с.230-232.

Тенишев Э.Р.Строй сарыг-югурского языка. М., 1976. С.307.

Тенишев Э.Р.   Строй саларского языка. М., 1976.575с.

Тенишев Э.Р. О построении истории народно-разговорного и литературного языков // Тюркологические исследования, М., 1976. С.230-232.

Тенишев Э.Р. О наддиалектном характере языка тюркских рунических памятников// Tircologica. – Л., 1976. С. 164-172.

ТенишевЭ.Р.Функционально-стилистическая характеристика древнеуйгурского литературного языка // социальная и функциональная дифференциация литературных языков. М., 1977. С.61-78.

Тенишев Э.Р. Языки древне- и среднетюркских памятников в функциональном аспекте// Вопросы языкознания, 1979, №2. С.80-90.

Тенишев Э.Р. О наддиалектной природе языка караханидско-уйгурских письменных памятников // Типы наддиалектных форм языка. М., 1981. С. 266-277.

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Фонетика. Т.1. М., 1984. 484 с.  

Тенишев Э.Р. Уйгурские тексты. М.: Наука, 1984. 174с.

Тенишев Э.Р. История всемирной литературы. т.2, раздел 3: Литературы Центральной Азии. Введение. М., 1984. С.190-192. Совместно с Х.Г. Короглы.

Тенишев Э.Р. Система форм существования древнеуйгурского языка. // Функциональная стратификация языка. М., 1985.  С.192-201.

Тенишев Э.Р.  О языке поэмы Кул Гали "Кысса-и Юсуф" // Turcologica Л.,  1986.с. 268-276.

Tenişev E.R.  Eski Türklerde Edebi Dil Var mıydı // Türk Dili Araştırmaları Yıllıgı. Ankara: 1986. S.157-161.

Тенишев Э.Р. О языке поэмы «Кысса-и Йусуф»Кул Гали // Поэт-гуманистКул Гали. Казань: Тат.кн. изд-во, 1987. c.133-137.

Tenişev E.R. Tradition in the development of Turkic literary languages of Middle Asia // Central Asia Tradition Change. Abstracts. London, 1987.

D. Brozoviи, J. Kruijsen, E.R. Tenishev. Carte 1.36. La chкne. // Atlas LinguarumEuropae, fasc. 3. Assen, 1988.

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. М.:“Наука”, 1988, 560с. (баш мөхәррир, мәкаләләр авторы).

Тенишев Э.Р. Принципы составления исторических грамматик и истории литературных языков / Э.Р.Тенишев // Советская тюркология. – 1988. – №3. С. 67-78.

 Тенишев Э.Р. Уйгурский диалектный словарь. М.:“Наука”,1990, 200с. 

Тенишев Э.Р. Размышления об алфавитах в тюркских языках //Труды международной конференции в трех томах. Т1.Казань,1992,с.7-9.

Tenişev E.R. Über einuge Reliktenformen in Chotanischen Dialekt von den Uyguren Sinkiangs // Orientalia Suecana // Stokholm. 1993,s.281-286.

Тенишев Э.Р. У тюркских народов Китая. (Дневники 1956-1958 гг.). М., 1995.240 с.

Тенишев Э.Р. Письменный язык крымчаков. - Mappa Mundi. Збiрник науковiх праць на поману Ярослава Дашкевича з нагоди его 70-лiття. Львiв-Кипв-Нью-Йорк, 1996., с. 671-677.

Тенишев Э.Р. Начальная пора формирования эпоса Манас - Известия. Серия литературы и языка. Том 55, N 2, с. 3-10.

Тенишев Э.Р. Родословная Тенишевых. - Российская провинция XVIII-XX вв.   Кн. 1. Пенза, 1996, с. 397-401.

  Тенишев Э.Р. Некоторые социолингвистические проблемы в тюркском мире. - Сборник материалов конференции. Ankara, 1996.

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лексика. М., 1997. 799с.(отв. ред.; один из авторов).

Тенишев Э.Р. Древнекыргызский язык. Бишкек, 1997, 53 с.

Тенишев Э.Р. Разговорный язык литовско-польско-белорусских татар XV-XVI веков. Известия. Серия литературы и языка. Том 56, 1997, №6, с. 3-8.

Tenişev E.R. Les peuples turques et mongoles d'Europe orientale. - Atlas linguarum Europae. Perspectives nouvelles en geolinguistique. Libreria dello stato. Roma, 1997, p. 43-49.

Языкимира: Тюркскиеязыки. Бишкек, 1997. 543с.

Тенишев Э.Р. Язык и письменная культура тюрков Восточного каганата // Академик Мирфатых Закиев. К 70-летию со дня рождения. Москва, 1998, с. 53-59.

Тенишев Э.Р. Религия содействует сохранению этноса. - Мусульмане России накануне XXI века. Москва, 1998, с. 98-101.

Тенишев Э.Р. К истории литературного языка и культуры татарского народа // Вестник АН РБ . – Т.5, 2000. №1, с. 27-31.

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лексика. Т.4. 2-е изд., М.:«Наука» 2001, 822с.

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. Т.5. М.:«Наука» 2002, 767с.

Тенишев Э.Р. Некоторые социолингвистические проблемы в тюркском мире // Тюркский мир.  М.: «Инсан», 2004 – С.21-28.

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. Картина мира пратюркского этноса по данным языка.Т.6. М.:«Наука» 2006, 908 с.(Э.Р.Тенишев, А.В.Дыбо баш мөхәррир).

Тенишев Э.Р. Избранные труды. Книга первая.Уфа:Гилем,2006, 304 с.

Тенишев Э.Р. Избранные труды. Книга вторая.Уфа:Гилем,2006, 380 с.

Тенишев Э.Р. Избранные труды. Книга третья.Уфа:ИИЯЛ УНЦ РАН,2011, 256с.

Edham Rakhimovich Tenishev (04.24.1921-07.11.2004) was a doctor of philology (1969), professor (1971), head of the Ural-Altaic Languages ​​Department of the Institute of Linguistics, the Russian Academy of Sciences, corresponding member of the USSR Academy of Sciences (1984), the Turkish Linguistic Society (1972) and Finno-Ugric Society (1982), academician of the Russian Academy of Natural Sciences (1992), full member of the International Information Academy, chairman of the Russian Committee of Turkologists, Honored Worker of Science of Tatarstan, Honorary Academician of the Academy of Sciences of the Republic of Bashkortostan, Russian scientist, well-known Turkologist, who headed the Academic Scientific Center for Altai Research for 40 years – the Ural-Altai Languages ​​Department of the Institute of Linguistics, the Russian Academy of Sciences. Almost all biography of Tenishev E. was connected with this scientific division, where he went up his career ladder from a scientific employee to the head of a department.

Tenishev E. was born into a family of Tatar intellectuals in the city of Penza on April 24, 1921. His ancestors belonged to the ancient princely family, whose origins can be traced back to the 14^th century. In 1945-1949, he was a student of the Oriental Faculty of Leningrad University, where he specialized in Turkology. His teachers in the Department of Turkic Philology were the famous Russian Turkologists Malov S.E., Dmitriev N.K., and Kononov A.N. In 1954, Tenishev, as a Turkologist with multilateral interests, was invited to Moscow to work in Turkic Languages ​​Sector of the Institute of Linguistics at the USSR Academy of Sciences. He had hardly been there for three years, when he was sent to China to do research in 1956-1959. This work gave him the opportunity to collect valuable linguistic material. Upon his return to Moscow, he prepared the materials, collected in the PRC, for publication, later he presented his doctoral dissertation on the topic “The Salaric Language Structure” (1969).

Tenishev's research was characterized by the breadth and variety of scientific interests, the depth of penetration into the essence of the phenomena being studied and high creative potential. He published over 270 scientific works, including over 30 monographs and dictionaries.

Tenishev E. is known as a Turkologist and Altaist not only in Russia but also abroad. The main areas of his research are comparative historical grammar of Turkic and Altai languages, historical grammar, history of Turkic literary languages, phonetics, morphology, etymology, lexicology, the language of folklore and ancient Turkic written monuments, modern and historical dialectology, linguistic and cultural studies. A number of his works make a significant contribution to the general theory of language, in particular to the theory of language unions. He developed the methodological principles of studying the history of the Tatar literary language.

Tenishev E. was the supervisor and one of the authors of the Institute's major collective works such as the series “Languages ​​of the World”, “Languages ​​of the Peoples of the CIS” and “Comparative Historical Grammar of Turkic Languages”. Tenishev E. was a member of the Main Edition of the Linguistic Atlas of Europe - an international event at UNESCO, he supervised the fundamental series "The Epic of Eurasian Peoples".

The scholar's contribution to the preparation of the researchers through postgraduate and doctoral studies is invaluable. Over the years of scientific and pedagogical activity Edham Tenishev Rakhimovich prepared more than 20 doctors and 30 candidates of science. His disciples can be found in many universities of the Turkic-speaking republics of Russia and near abroad.